Rzepak ozimy z pośród wszystkich roślin oleistych uprawianych w Polsce zajmuję blisko 96% struktury zasiewów roślin oleistych. Prawidłowy rozwój roślin od siewu aż do zbioru jest podstawą uzyskania zakładanego plonu, który jest ściśle związany z wynikiem końcowym danej uprawy. W uprawie rzepaku nawożenie stanowi ponad 40% całkowitych kosztów produkcji, dlatego bardzo ważne jest racjonalne ustalenie dawki nawozów w oparciu zakładany plon oraz dostępność składnika w glebie.

• Odpowiedni odczyn gleby – rzepak ma wysokie wymagania względem pH (6,0–7,0), dlatego warto zadbać o uregulowanie odczynu przed siewem.
• Jesienne zaopatrzenie w składniki pokarmowe – prawidłowe nawożenie jesienne ma kluczowe znaczenie dla rozwoju rzepaku, jego mrozoodporności i przyszłego plonu.
• Dawki nawozów dopasowane do gleby – ustalając nawożenie fosforem, potasem i magnezem, należy uwzględnić zakładany plon oraz aktualną zasobność gleby. Pomocny jest bezpłatny program DAWKI NPK+.
• Rozważne nawożenie azotem – przedsiewna dawka azotu powinna uwzględniać stanowisko, przedplon, nawożenie naturalne i termin siewu. Optymalna dawka przedsiewna dla rzepaku została określona na 40–60 kg N/ha.

Odpowiedni odczyn gleby, kluczem do sukcesu

W pierwszej kolejności należy wyeliminować czynniki ograniczające działanie nawozów. Odczyn gleby jest najważniejszym czynnikiem warunkującym efektywne pobieranie składników pokarmowych z gleby. Rzepak jest rośliną o bardzo dużych wymaganiach względem odczynu, który powinien mieścić się w przedziale pH 6,0-7,0. Najlepszym terminem przeprowadzania odkwaszania jest zastosowanie wapna pod roślinę przedplonową, aby dać czas na prawidłowe działanie i uzyskanie zaplanowanego efektu. W zaplanowaniu dawki z pewnością pomoże udostępniony przez Okręgową Stacje Chemiczno-Rolniczą z siedzibą w Poznaniu kalkulator wartości rolniczej wapna. Obliczenia można również przeprowadzić bezpośrednio korzystając z linka  Wartość Rolnicza Wapna

Nawożenie makroelementami

Odpowiednie zaopatrzenie roślin w podstawowe składniki pokarmowe w okresie jesiennym ma znaczenie fundamentalne, ponieważ niedobór któregoś składnika (prawo minimum) nie tylko ogranicza plon ale może wpłynąć na pogorszenie mrozoodporności, zdrowotność czy kondycje roślin. Warto też dodać, że w późniejszym czasie nie da się już efektywnie wprowadzić niektórych składników do gleby.
Okres jesienny dla rzepaku jest szczególnie ważny, ponieważ to właśnie w okresie jesiennym w największym stopniu kształtuje się przyszły plon. Prawidłowo rozwinięty rzepak w okresie jesiennym powinien posiadać nie tylko dobrze rozbudowana rozetę liścieniową (10-12 liści), ale przede wszystkim grubą szyjkę korzeniową o grubości 1cm, głęboki system korzeniowy co najmniej 25 cm oraz powinien być wolny od uszkodzeń przez szkodniki czy choroby. 

W okresie jesiennym plantacja rzepaku pobiera średnio z 1 ha w (kg)

Wyznaczenie dawki fosforu, potasu i magnezu.

Okręgowa Stacja Chemiczno-Rolnicza z siedzibą w Poznaniu w celu wyznaczenia dawki nawozów mineralnych udostępnia darmowy program DAWKI NPK+. Program, pozwala na wybór jednego z czterech wariantów dopasowanego do określonego celu:

• wyznaczenie dawki azotu
• wyznaczenie makroelementów (PKMg)
• wyznaczenie dawki wapnia 
• wariant zbiorczy azot, makroskładniki, wapń (NPKMg-Ca)

Podstawą wyznaczenia dawki nawozów mineralnych oprócz prawidłowego założenia plonu jest znajomość aktualnej zasobności gleby w składniki pokarmowe. 

Przykład:
- zakładany plon nasion 4 tony
- gleba lekka
- zasobność w fosfor średnia
- zasobność w potas średnia 
- zasobność w magnez średnia

Powyższe dane przykładowe wprowadzamy do programu i w prosty oraz przejrzysty sposób otrzymujemy zalecane dawki nawozów w oparciu o analizę gleby.

a) Fosfor 

Dawka nawozu 85kg/ha – wyliczona przez program

W uprawie rzepaku nawożenie fosforem powinniśmy przeprowadzać w okresie jesiennym bezpośrednio pod przedplon, po zbiorze przedplonu lub pod głęboką uprawę przed siewną. Ruchliwość fosforu w glebie jest bardzo mała i wynosi do kilku centymetrów w ciągu całego  okresu wegetacji, dlatego powinien być dobrze wymieszany z glebą uprawną. Ilościowe pobranie fosforu przez rośliny jest niewielkie, ale ma znaczenie dla  na rozwoju systemu korzeniowego. Potrzeby pokarmowe rzepaku względem fosforu wynoszą średnio 25 kg P₂O₅ na tonę nasion + odpowiednia masa słomy.  

 Z pośród dostępnych na rynku  nawozów fosforowych mamy do wyboru nawozy:    
- jednoskładnikowe 
- wieloskładnikowe 

Możliwe jest stosowanie nawozów fosforowych przed ruszeniem wegetacji wczesną wiosną, wówczas możemy zastosować nitrofoski, które zawierają fosforany zawarte w formie ortofosforanów oraz polifosforanów. Stosowanie wiosenne ma przede wszystkim na celu stymulacje do wzrostu, regeneracje wzrostu oraz wpływ na poszczególne elementy plonu. Efektywność nawożenia wiosennego będzie ściśle uzależniona od rozkładu opadów w okresie wiosennym. 

b) Potas

Dawka nawozu 135kg/ha – wyliczona przez program

Potrzeby pokarmowe  rzepaku ozimego jako rośliny dwuliściennej względem potasu przewyższają potrzeby pobrania azotu. Przyjmuję się, że średnio na tonę nasion + odpowiednia masa słomy rzepak pobiera 80 kg K₂O.  Racjonalne nawożenie potasem jest bardzo ważne, ponieważ rośliny przed spoczynkiem zimowym są w stanie pobrać 20% całkowitego pobrania tego składnika, który w dużym stopniu wpływa sok komórkowy, który jest odpowiedzialny za mrozoodporność oraz przygotowanie roślin do zimy. Jeśli gleba posiada bardzo niską lub niską zasobność w potas, to wówczas powinniśmy  zwiększyć poziom nawożenia potasem już pod przedplon.
Z punktu widzenia praktycznego w roślinach ozimych nawożenie potasem można podzielić na dwie części np. 50-75% zastosować przed siewem a pozostałą część 50-25% można zastosować pogłównie późną jesienią lub wczesną wiosną.

Podział nawozów ze względu na skład chemiczny:
- chlorkowe np. sól potasowa,
- siarczanowe np. siarczan potasu.

Oprócz powyższego podziału na rynku nawozowym dostępnych jest cała gama nawozów wieloskładnikowych. Warto wspomnieć, że rzepak nie ma preferencji na rodzaj zastosowanego nawozu. W praktyce możemy zastosować zarówno nawozy chlorkowe KCl oraz siarczanowe K₂SO₄  przy czym warto kierować się rachunkiem ekonomicznym i wybierać formy, które wypadają korzystnie finansowo.

c) Magnez 

Dawka nawozu 29kg/ha – wyliczona przez program 

Średnie zapotrzebowanie rzepaku na magnez wynosi 8kg na  tonę nasion + odpowiednia masa słomy. Natomiast pobranie jesienne kształtuje się średnio na poziomie 6kg/ha. Nawożenie magnezem można z powodzeniem przeprowadzać już pod przedplon w postaci wapna nawozowego (przy odkwaszaniu gleb) lub  przedsiewnie czy  pogłównie wraz z innymi nawozami zawierającymi oprócz magnezu inne pierwiastki niezbędne do rozwoju i wzrostu. W praktyce często stosuję się magnez i siarkę wczesną wiosną, przed ruszeniem wegetacji.

Nawozy magnezowe: 
-  sól potasowa 38% (6%MgO; 12,5% SO₃),
-  kizeryt,
- siarczan magnezu,
- wapno nawozowe (kreda).

d) Siarka 

Do grupy składników pokarmowych, które kontrolują gospodarkę azotu oprócz magnezu należy również zaliczyć siarkę. Potrzeby pokarmowe rzepaku względem siarki i są stosunkowo wysokie kształtują się na poziomie 15-20kg S tj. 37,5-50kg SO₃ na tonę nasion + odpowiednia masa słomy. 
W polskich glebach bardzo często można zauważyć deficyt tego składnika, a główną przyczyną jest duży udział roślin kapustnych w płodozmianie, uprawa rzepaku na glebach lekkich o niskiej zawartości próchnicy czy brak stosowania nawozów naturalnych oraz mineralnych pozbawionych w swoim składzie siarki. 

Nawozy zawierające  w swoim składzie siarkę oraz inne pierwiastki:
-  siarka elementarna, 
-  sól potasowa 38%,
-  kizeryt,
-  siarczan amonu.

e) Wapń 

Z pośród wszystkich składników drugoplanowych rzepak wyróżnia się dużymi potrzebami pokarmowymi względem wapnia. Średnio na tonę nasion + odpowiednia masa słomy rzepak pobiera, 50kgCa tj.  70kg CaO. Warto już w okresie po zbiorze przedplonu zastosować nawozy zawierające wapń. Jeśli mamy uregulowany odczyn gleby wówczas odpowiednim rozwiązaniem będzie siarczan wapnia (gips), który nie podnosi pH gleby lecz, dostarcza wapnia. Natomiast w sytuacji gdy musimy odkwasić glebę, wówczas możemy zastosować standardowe nawozy wapniowe. 

Czy konieczna jest przedsiewna dawka startowa Azotu?

Rzepak w okresie jesiennym wykazuje duże potrzeby pokarmowe względem azotu. Popiera średnio 60-80kgN/ha a w korzystnych warunkach i przy dużej sumie temperatur efektywnych nawet powyżej 100kg N/ha. Tak duże pobranie azotu bez przedsiewnego nawożenia może spowodować wyczerpanie gleby z azotu co w konsekwencji będzie miało wpływ na spadek plonu. Strategia nawożenia przedsiewnego azotem wymaga przede wszystkim, uwzględnienia wartości stanowiska, rośliny przedplonowej, nawożenia naturalnego, oraz terminu siewu. Azot jako główny składnik pokarmowy odpowiada za prawidłowe przygotowanie roślin do zimy lecz, do nawożenia tym składnikiem powinniśmy podejść z umiarem i unikać przenawożenia szczególnie formą azotanową NO₃^-  ponieważ zbyt duża podaż azotu w okresie jesiennym może przyspieszyć wzrost roślin, nadmiernie zwiększyć zawartość wody w roślinie co ma znaczący wpływ na mrozoodporność roślin oraz zmniejszyć odporność roślin na choroby.

Przed spoczynkiem zimowym widoczne objawy niedoboru azotu - przebarwienia starszych liści. 

Optymalna dawka przedsiewna azotu dla rzepaku powinna być w zakresie 40-60kgN/ha. Przy ustalaniu dawki startowej powinniśmy uwzględnić wartość stanowiska np. uprawa bobowatych w plonie głównym, nawożenia naturalnego pod rzepak czy stosowanie przedsiewnie nawozów wieloskładnikowych zawierających azot w składzie. 

 
Dawka przedsiewna Azotu 50kg + jesienna korekta Azotu 40kg
 

Prawidłowa strategia nawożenia rzepaku powinna opierać się na racjonalnym ustaleniu dawki nawozów, terminu stosowania oraz formy nawozu. Rzepak należy do grupy roślin, który w większym stopniu reaguje na zasobność gleby niż bieżące nawożenie, dlatego w celu precyzyjnego ustalenia dawki ważna jest aktualna znajomość podstawowych parametrów gleby takich jak: pH, zasobność w Azot, Fosfor, Potas, Magnez, Wapń czy Siarkę. Zachęcamy do korzystania z usług oferowanych przez Okręgową Stacje Chemiczną Rolniczą z siedzibą w Poznaniu zarówno w poborze prób, analizy agrochemicznej, sporządzenia zaleceń w zakresie nawożenia czy obliczenia dawek nawozów po przez stworzone w tym celu programy. 

inż. Artur Paluszkiewicz, specjalista laboratoryjny OSChR z siedzibą w Poznaniu